ศาสตราจารย์ ดร. นายแพทย์ กิตติพันธุ์ ฤกษ์เกษม
Leg Vein Clinic Thailand
ไขข้อสงสัยด้วยหลักฐานจากงานวิจัย
“หมอคะ หนูชอบนั่งไขว่ห้าง/ใส่ส้นสูง กลัวจะเป็นเส้นเลือดขอด”
คำถามนี้เป็นหนึ่งในคำถามยอดฮิตที่คนไข้ถามคุณหมอเส้นเลือดขอดเสมอ
ในบทความนี้ เราจะมาดูคำตอบจาก หลักฐานเชิงวิชาการ (evidence-based medicine) ว่า
- นั่งไขว่ห้างจริง ๆ แล้วทำให้ “เกิด” เส้นเลือดขอดหรือไม่
- รองเท้าส้นสูงมีผลต่อเส้นเลือดขอดแค่ไหน
- ปัจจัยอะไรที่ “พิสูจน์ชัด” แล้วว่าเกี่ยวข้องกับเส้นเลือดขอด
เส้นเลือดขอดคืออะไร? ทำไมถึงเกิด
เส้นเลือดขอด (Varicose veins) คือภาวะที่หลอดเลือดดำที่ขาโป่งพอง คด กดนูนออกมาให้เห็นใต้ผิวหนัง มักมาพร้อมกับอาการ เช่น
- ปวด หนัก ตึง น่อง
- ขาบวม โดยเฉพาะช่วงเย็น
- เป็นตะคริวตอนกลางคืน
- ในรายที่เป็นมาก อาจมีผิวหนังคล้ำ แข็ง หรือแผลเรื้อรังที่ข้อเท้าได้
สาเหตุสำคัญคือ “ลิ้นในหลอดเลือดดำเสื่อมและรั่ว” เลือดไหลย้อนลงขาล่างมากกว่าปกติ ทำให้ความดันในหลอดเลือดดำเพิ่มขึ้น หลอดเลือดจึงโป่งพองออกมา
ปัจจัยเสี่ยงที่มีหลักฐานชัดเจนว่าเกี่ยวข้องกับเส้นเลือดขอด ได้แก่
- พันธุกรรม / กรรมพันธุ์
ถ้าพ่อหรือแม่มีเส้นเลือดขอด โอกาสที่เราจะเป็นก็สูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ
- อายุ
ยิ่งอายุมาก ลิ้นหลอดเลือดดำยิ่งเสื่อม โอกาสเกิดเส้นเลือดขอดยิ่งเพิ่ม
- เพศหญิง
ฮอร์โมนเอสโตรเจนและโปรเจสเตอโรน รวมถึงการตั้งครรภ์ ทำให้ผนังหลอดเลือดหย่อนตัวง่าย
- ตั้งครรภ์หลายครั้ง
ทั้งฮอร์โมนและแรงกดจากมดลูกที่ขยายตัว เพิ่มแรงดันในหลอดเลือดดำบริเวณเชิงกรานและขา
- ยืนนาน / นั่งนาน จากลักษณะงาน
เช่น พนักงานขาย ช่างตัดผม พยาบาล หรือพนักงานออฟฟิศที่ไม่ค่อยขยับขา
- น้ำหนักเกิน / อ้วน
น้ำหนักตัวมากเพิ่มแรงกดต่อระบบหลอดเลือดดำที่ขา
จะเห็นว่า “นั่งไขว่ห้าง” และ “รองเท้าส้นสูง” ไม่ได้อยู่ในกลุ่มปัจจัยเสี่ยงหลัก แต่เกี่ยวข้องในลักษณะ “เสริม” หรือ “ทำให้อาการแย่ลง” มากกว่าทำให้เกิดโรคโดยตรง
การนั่งไขว่ห้าง ทำให้เกิดเส้นเลือดขอดไหม?
- หลักฐานจากงานวิจัย
มีการศึกษาหลายชิ้นที่มองหา “ตัวแปรด้านพฤติกรรม” ที่สัมพันธ์กับเส้นเลือดขอด เช่น
- ยืน/นั่งนาน
- การตั้งครรภ์
- น้ำหนักตัว
- การสูบบุหรี่
- รวมถึง “พฤติกรรมการนั่ง”
โดยรวมแล้ว ยังไม่พบหลักฐานชัดเจนระดับใหญ่ (large prospective studies) ที่ยืนยันว่า “นั่งไขว่ห้าง” เป็นสาเหตุหลักโดยตรงของการเกิดเส้นเลือดขอด
ที่พบชัดเจนคือ
- การนั่งนิ่ง ๆ นาน ๆ โดยไม่ขยับ (ไม่ว่าจะไขว่ห้างหรือไม่) ส่งผลให้การไหลเวียนของเลือดดำที่ขาลดลง
- แรงกดรอบ ๆ เข่าและต้นขาจากการนั่งบางท่า อาจทำให้เลือดดำไหลกลับหัวใจได้ลำบากขึ้นชั่วคราว
ดังนั้น นั่งไขว่ห้าง ไม่ได้เป็น “สาเหตุโดยตรง” ระดับหลักฐานสูง ของเส้นเลือดขอดแต่ อาจเพิ่มแรงกดบางตำแหน่งและทำให้เลือดคั่งชั่วคราว โดยเฉพาะในคนที่มีปัญหาหลอดเลือดดำอยู่แล้ว
- ทำไมบางคนรู้สึกว่า “ยิ่งนั่งไขว่ห้างยิ่งปวด”?
ในทางสรีรวิทยา เมื่อเรานั่งไขว่ห้างนาน ๆ
- หลอดเลือดดำด้านหลังเข่าและบริเวณขาถูกงอและกด
- กล้ามเนื้อน่องซึ่งช่วยบีบเลือดกลับหัวใจไม่ได้ทำงานเต็มที่
- ในคนที่มีเส้นเลือดขอดอยู่แล้ว เลือดที่คั่งอยู่ก็จะคั่งมากขึ้นเกิดอาการปวด หนัก ตึง หรือเส้นเลือดปูดชัดขึ้น
ดังนั้นจึงไม่น่าแปลกใจที่หลายคนสังเกตว่า
- พอเลิกนั่งไขว่ห้าง เปลี่ยนท่าบ่อย ๆ หรือขยับขาบ้าง อาการมักจะดีขึ้น
รองเท้าส้นสูง กับเส้นเลือดขอด: งานวิจัยว่าอย่างไร
- ผลของรองเท้าส้นสูงต่อการทำงานของกล้ามเนื้อน่อง
มีงานศึกษาทางสรีรวิทยา (biomechanic) ที่พบว่า
- การใส่รองเท้าส้นสูงทำให้ข้อเท้าอยู่ในท่า “ปลายเท้าจิกลง” ตลอดเวลา
- กล้ามเนื้อน่องหดสั้น และการหด-คลายตัวตามธรรมชาติขณะเดินลดลง
- ปั๊มกล้ามเนื้อน่อง (calf muscle pump) ซึ่งมีหน้าที่บีบเลือดดำกลับหัวใจ ทำงานได้ ไม่มีประสิทธิภาพเท่าการใส่รองเท้าส้นเตี้ย
ผลคือ
เมื่อกล้ามเนื้อน่องช่วยปั๊มเลือดได้น้อยลง ความดันในระบบหลอดเลือดดำส่วนปลายอาจเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะเวลายืนนาน ๆ เดินนาน ๆ พร้อมส้นสูง
งานวิจัยบางชิ้นพบว่า
- ผู้หญิงที่ใส่รองเท้าส้นสูงในชีวิตประจำวัน มีความผิดปกติของการไหลเวียนเลือดดำที่ขา “มากขึ้นเล็กน้อย” เทียบกับกลุ่มที่ไม่ใส่
แต่
- หลักฐานยังไม่แรงพอจะสรุปว่า “รองเท้าส้นสูงทำให้เกิดเส้นเลือดขอดแน่นอน”
- และยังมีตัวแปรอื่น เช่น ระยะเวลาการใส่ น้ำหนักตัว การตั้งครรภ์ และพันธุกรรม ที่รบกวนผล
- สรุปตามหลักวิชาการ (evidence-based)
จากหลักฐานปัจจุบัน สามารถสรุปได้ว่า
- รองเท้าส้นสูงไม่ได้เป็นสาเหตุหลักที่ทำให้เกิดเส้นเลือดขอด
- แต่ ทำให้ระบบปั๊มเลือดจากกล้ามเนื้อน่องทำงานแย่ลง ในขณะที่ยืน/เดินนาน ๆ
- จึง มีแนวโน้มทำให้อาการเส้นเลือดขอดที่มีอยู่เดิมแย่ลง หรือทำให้บวม ปวด หนัก ขาเร็วขึ้น
โดยเฉพาะถ้า
- ส้นสูงมากกว่า 5–7 ซม.
- ใส่นานหลายชั่วโมงต่อวัน
- มีปัจจัยเสี่ยงอื่นร่วมด้วย (เช่น ยืนนานตั้งแต่เช้าถึงเย็น น้ำหนักเกิน ตั้งครรภ์ หรือมีเส้นเลือดขอดอยู่แล้ว)
แล้วเราควรทำอย่างไร ถ้าจำเป็นต้องนั่งไขว่ห้างหรือใส่ส้นสูง?
- สำหรับคนที่ชอบนั่งไขว่ห้าง
- ไม่จำเป็นต้อง “เลิกเด็ดขาด”
- แต่ ควรหลีกเลี่ยงการนั่งท่าเดิมนานเกิน 20–30 นาที
- พยายาม เปลี่ยนท่าบ่อย ๆ
- ลุกเดิน ขยับข้อเท้า กระดกเท้าขึ้นลง
- หากมีเส้นเลือดขอดหรือขาบวมอยู่แล้ว ควรใส่ ถุงน่องทางการแพทย์สำหรับเส้นเลือดขอด (compression stockings) ตามคำแนะนำแพทย์
- สำหรับคนที่ต้องใส่รองเท้าส้นสูง
- เลือกความสูงของส้น แถว ๆ 3–5 ซม. จะทำให้สมดุลระหว่างความสวยงามและสุขภาพข้อ–กล้ามเนื้อ
- เลี่ยงการใส่ส้นสูงแบบแหลมจัดหรือสูงมาก ๆ ทุกวัน
- หากต้องใส่ส้นสูงทั้งวัน
- ช่วงพักเที่ยงหรือช่วงว่าง ลองถอดรองเท้าแล้วบริหารข้อเท้า กระดกข้อเท้า หมุนข้อเท้า
- หลังเลิกงานอาจเปลี่ยนมาใส่รองเท้าพื้นราบ หรือรองเท้ากีฬา เพื่อให้กล้ามเนื้อน่องทำงานตามปกติ
- ถ้ามีเส้นเลือดขอดหรืออาการปวด หนัก ขาอยู่แล้ว ควรปรึกษาแพทย์เฉพาะทางหลอดเลือดก่อนจะใส่ส้นสูงเป็นประจำ
ปัจจัยอะไร “ตัวจริงเสียงจริง” ที่ควรระวังมากกว่าท่านั่ง–รองเท้า
ในเชิงวิชาการ สิ่งที่มีหลักฐานชัดเจนกว่าเรื่องนั่งไขว่ห้างหรือใส่ส้นสูง ได้แก่:
- พันธุกรรม – ถ้าคนในครอบครัวมีเส้นเลือดขอด เราควรสังเกตตัวเองมากเป็นพิเศษ
- ยืนหรือนั่งนาน ๆ โดยไม่ขยับขา – เช่น ยืนหน้าร้านทั้งวัน หรือนั่งหน้าโต๊ะทั้งวัน
- น้ำหนักเกิน – ลดน้ำหนักช่วยลดแรงกดต่อระบบหลอดเลือดดำได้จริง
- การตั้งครรภ์และฮอร์โมน – ควรใส่ถุงน่องที่เหมาะสมและปรึกษาแพทย์เฉพาะทาง
- ไม่ออกกำลังกาย – ขาดการใช้งานกล้ามเนื้อน่อง ทำให้ปั๊มเลือดดำทำงานได้ไม่ดี
การปรับพฤติกรรมเหล่านี้ มีประโยชน์ชัดเจนกว่าการโฟกัสเพียงแค่เลิกนั่งไขว่ห้างหรือไม่ใส่ส้นสูง เสียอีก
สรุป: ความจริงเกี่ยวกับนั่งไขว่ห้าง–รองเท้าส้นสูง กับเส้นเลือดขอด
การนั่งไขว่ห้าง
- ไม่ใช่ “ตัวการหลัก” ที่ทำให้เกิดเส้นเลือดขอด
- แต่ถ้านั่งนิ่ง ๆ นาน ๆ จะทำให้เลือดคั่งและอาการเส้นเลือดขอดที่มีอยู่แย่ลงได้
- ทางปฏิบัติ: เปลี่ยนท่า ลุกเดิน ขยับข้อเท้า เป็นระยะ
การใส่รองเท้าส้นสูง
- ลดประสิทธิภาพของ “ปั๊มกล้ามเนื้อน่อง” ซึ่งช่วยดันเลือดกลับหัวใจ
- หลักฐานปัจจุบันยังไม่ถึงขั้นสรุปว่าเป็น “สาเหตุโดยตรง” ของเส้นเลือดขอด แต่มีแนวโน้มทำให้อาการหนักขึ้น โดยเฉพาะถ้าใส่นาน ๆ สูงมาก ๆ และมีปัจจัยเสี่ยงอื่นร่วม
- ทางปฏิบัติ: เลือกส้นสูงปานกลาง ใส่สลับกับรองเท้าพื้นราบ และบริหารขาเป็นระยะ
- ตัวแปรสำคัญจริง ๆ
- พันธุกรรม อายุ น้ำหนักตัว การตั้งครรภ์ การยืนนานหรือนั่งนานโดยไม่ขยับ และระดับกิจกรรมทางกาย
หากคุณมีอาการปวด หนัก ขา บวม เส้นเลือดปูด หรือเริ่มเห็นเส้นเลือดขอด ควรเข้ารับการตรวจด้วย อัลตราซาวด์หลอดเลือดดำ (Duplex ultrasound) กับแพทย์เฉพาะทางด้านหลอดเลือด เพื่อประเมินว่าลิ้นหลอดเลือดดำมีปัญหาหรือไม่ และวางแผนการรักษาอย่างเหมาะสม ไม่ว่าจะเป็น
- การปรับพฤติกรรม
- ใส่ถุงน่องทางการแพทย์
- ฉีดสารทำลายหลอดเลือด (sclerotherapy)
- เลเซอร์หลอดเลือดดำ (EVLA)
- หรือวิธีอื่นตามดุลยพินิจแพทย์